Jezelf worden

uist in het samenleven als groep kan het moeilijk worden om elkaar als individu te blijven zien. Het lijkt me dan ook noodzakelijk voor onze groei om elkaar en onszelf als individu te behandelen. Misschien kan de term ‘individuatie’ hierbij hulp bieden.
Deze term houdt het proces in van een gezonde ontwikkeling tot een individu dat zich bewust is van zijn individualiteit. Wat zijn mijn ‘eigen-schappen’ en wat is mijn eigen verantwoordelijkheid? En ‘gezond’ houdt dan in dat je niet vervalt in individualisme, maar vanuit een gezonde individualiteit in relatie tot anderen komt. Dat maakt het tot een spanningsveld tussen groep en individu, een spanningveld tussen zelfstandigheid en verbondenheid.1
Een kind, geboren vanuit de lichamelijke eenheid met de moeder, gaat leren deze lichamelijke eenheid om te zetten in ‘relatie’.2 Dat is al een reuzenstap voor het kind. Het gaat ook met veel angsten gepaard, want ‘op jezelf’ zijn geeft vaak gevoelens van angst, gevoelens van onveiligheid of eenzaamheid. Kinderen schijnen in een nee-fase ’s avonds meer last te hebben van angsten, omdat ze met hun ‘nee’ de relatie met mama of papa misschien in gevaar hebben gebracht. Anderzijds vinden ouders het soms niet prettig als het kind op eigen benen leert staan, en dan kunnen ze met hun (terechte of onterechte) angsten de individuatie van hun kind belemmeren. Er zijn situaties waarin ouders hun kind liever klein en hulpeloos houden, zodat ze zelf nodig blijven voor het kind. Dan wordt de weg naar individuatie belemmerd, en leert het kind niet op een zelfbewuste en zelfverantwoordelijke manier in een relatie te staan. Als ik zo word opgevoed, zal ik later relaties aangaan op grond van afhankelijkheid: ik ga zoeken naar iemand die voor mij kan zorgen, maar ik kan ook iemand zoeken die van mijn zorg afhankelijk is. Een alcoholische vriend die niet voor zichzelf kan zorgen bijvoorbeeld, of een fobische vrouw die afhankelijk wordt van mijn zorg.
Het zal duidelijk zijn: individuatie is een gezond verschijnsel in een groeiproces. Het helpt je in het leren kennen van jezelf en zo zelfstandig in relaties te staan en geen overspannen verwachtingen te koesteren jegens anderen.

‘We moeten meer op elkaar gericht zijn’

Als we heel hard roepen dat we meer op elkaar gericht ‘moeten’ zijn en meer voor elkaar ‘moeten’ overhebben, kan dat averechts werken. Ouders kunnen hun kinderen vooral in de tienerleeftijd met goede bedoelingen proberen te binden met emotionele of financiële middelen. Er zijn vele subtiele ongezonde manieren om elkaar duidelijk te maken dat we echt niet zonder elkaar kunnen.
Zo komt de ruimte in het gedrang die ik nodig heb om mijzelf te kunnen zijn. Ik ga dan niet nadenken over mijn eigen behoeften, want die krijg

Individuatie is een gezond verschijnsel in een groeiproces. Het helpt je in het leren kennen van jezelf.

ik al aangepraat. Ik ga ook niet nadenken over mijn eigen manier om oplossingen te vinden, want de oplossingen worden mij al opgedrongen. En wee mijn gebeente als ik mijn oplossingen toch eens ergens anders ga zoeken, want dan zet ik relaties onder spanning.3 Zo kunnen we als persoon vervreemd raken van ons eigen innerlijk leven.

Ook binnen de kerk kan er niet genoeg aandacht zijn voor een gezonde ontwikkeling van onze individualiteit. In een ongezonde situatie kan een geloofsgemeenschap de collectieve druk opvoeren met schuldgevoel als we bijvoorbeeld onze zondagse bijeenkomsten verzuimen. Soms kunnen we met behulp van de uitdrukking ‘Gods wil’ elkaar dingen laten doen die onze eigen wensen, angsten en zorgen verbloemen. En dat lijkt me niet de druk die ons helpt in onze zelfstandige relatie met God. Het lijkt me niet de band van vrede waar Paulus over spreekt in Efeziërs 4:3.

Bijbelse voorbeelden

Laat me eens drie schriftgedeelten noemen die hier verder kunnen helpen.
In Johannes 21 komt Jezus te hulp als Petrus moeite heeft met zijn individuatieproces. Als Petrus naar een andere discipel wijst en aan Jezus vraagt wat er met hem zal gebeuren, zegt Jezus kort en krachtig: ‘Wat gaat het jou aan. Volg jij Mij!’ Petrus heeft een andere weg dan de andere apostel. Jezus gaat immers zelf ook zijn eigen weg in relatie tot zijn Vader. Hij trok Zich regelmatig terug in de intimiteit met zijn Vader om zijn verlangens aan Hem voor te leggen, en was Zich zo bewust van zijn innerlijk leven. Daarna begeeft Hij Zich weer onder de mensen om van dat leven uit te delen.

In 1 Korintiërs 12 heeft Paulus net geschreven over ‘tafelmanieren’. Ga, voor de maaltijd van de Heer begint, jezelf onderzoeken (toetsen, beproeven) en wees aan tafel gastvrij, gun elkaar de ruimte. Zorg voor jezelf om vervolgens ook goed voor de ander te kunnen zorgen (vers 28,33). Dan staat de apostel stil bij de onderlinge verscheidenheid. Er is één Geest, maar wij zijn de verschillende gaven aan elkaar waardoor Hij werkt. En ik hoef me niet minderwaardig te voelen of anderen te kleineren, want alle lichaamsdelen zijn belangrijk. De gaven zijn voor Paulus niet alleen eigenschappen of competenties, maar het zijn verschillende mensen waarin Gods Geest werkt. In deze verscheidenheid is het dezelfde Geest die wijst op Jezus als Heer in ons midden. En zo blijkt uiteindelijk in 1 Korintiërs 13 de liefde het belangrijkste kenmerk te zijn van mijn relatie tot de ander.

Als Paulus in Efeziërs 3:14vv. bidt tot de Vader, dan valt het mij op dat hij begint op ons innerlijk te wijzen. Door Gods Geest wordt ons innerlijk bekrachtigd en gesterkt. Individueler en krachtiger kan het haast niet. Uit God ontvangen we nieuwe levenssappen voor onze eigenheid, naar het beeld van Jezus, maar telkens weer heel

Aansluiten bij de ander kan betekenen dat je oog krijgt voor de ander en zoekend vraagt waar de ander zit.

anders dan onze broeder of zuster. Zo kan Christus wonen in je hart, zó blijven we gegrond en geworteld in de liefde. Dat is nodig om tot de volgende stap te komen: samen met alle medegelovigen alle dimensies van de liefde van Jezus beleven, die alle kennis te boven gaat. Zó stromen we vol met Gods volkomenheid. Ik ontvang niet alleen een zegen van gaven die algemeen hoog worden gewaardeerd, ik ontvang juist zegen als ik omga met behoeftigen, gebrokenen en armen van geest. Juist daarin zijn ze ‘gelukzalig’ (vgl. Matteüs 5:1), en zegenen ze ook mij doordat ik mijn eigen verbrokenheid herken.

Meer ruimte

Hoe kun je meer aandacht geven persoonlijke individuatie? Stel jezelf eens wat vaker de vraag: maar wat vind ik er nu zelf van? Of: wat verlang ik eigenlijk? waarin ben ik anders dan anderen? En vergeet de zorg voor de onderlinge individuatie niet. Vraag anderen naar hun mening, hun verlangens, hun gevoel en geef hun de ruimte die nodig is. Stimuleer dit bij anderen als je durft, en let op de reactie van de ander.
En als je voorganger bent, of oudste, als je een preek houdt, of leiding geeft, bedenk dan dat een preek altijd een zeer beperkt vermogen tot individuatie heeft. De persoonlijke omgang in bezoeken, kringen en activiteiten lenen zich hier meer voor. Aan de andere kant zit er juist ook weer een enorme potentie in een verhaal. Je vertelt het aan iedereen, en daardoor leg je er een algemene boodschap in, maar je kunt vervolgens ook weer accenten leggen voor differentiatie, aansluitend bij de persoonlijkheid van de ontvanger: jong-oud, man-vrouw, binnen-rand-buiten, volgzaam-eigenzinnig, ziek-gezond, e.d. Stel je deze individuen voor en benoem ze als je de groep aanspreekt.

Het pastoraat kan bijdragen tot individuatie, wanneer een goede balans wordt gevonden tussen collectieve ‘afspraken’ en de aansluiting met de eigenheid van de mensen die je probeert te helpen. God werkt volgens Efeziërs 3 immers van binnen uit. Aansluiten bij de ander kan betekenen dat je oog krijgt voor de ander en zoekend vraagt waar de ander zit met welke achtergrond en omstandigheden.
En natuurlijk geldt het ook voor het schrijven een artikel zoals dit. Ik heb hierboven een algemeen verhaal geschetst, en ik hoop dat de vragen hieronder je helpen bij een persoonlijke toepassing in je eigen leven. De ene Geest stimuleert ons als verschillende leden van het lichaam op een persoonlijke manier en verbindt ons samen met Jezus Christus die ons Hoofd is.

NOTEN
1. Een rode lijn in de psychologie vanaf Rank en Erikson via Bowlby naar de ervaringsgerichte methode in het maatschappelijk werk: vgl. Roel Bouwkamp, ‘Helen door Delen, experiëntiële interpersoonlijke therapie’, De Tijdstroom, 1999, p. 66,67.
2. Martin Buber, Ik en Gij, Bijleveld 1959, p. 28

Naam

Email

Voer je reactie hier in

Voeg reactie toe